Powstanie warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17.
Miało na celu wyzwolenie stolicy spod niemieckiej okupacji przed wkroczeniem do niej Armii Czerwonej. Armia Krajowa i władze Polskiego Państwa Podziemnego zamierzały ujawnić się i wystąpić wobec Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (utworzonego w Lublinie i zależnego od woli Stalina) w roli gospodarza (jako jedyna legalna władza niepodległej Rzeczypospolitej). Zryw, planowany na kilka dni, upadł 3 października po 63 dniach walki. W jego wyniku zginęło od około 200 tysięcy osób, a Warszawa została doszczętnie zniszczona przez Niemców.
8 VII rząd polski w Londynie upoważnił Delegaturę Rządu i KG AK do ogłoszenia powstania w Warszawie w momencie przez nie obranym. 31 lipca, po uzyskaniu informacji, że czołgi sowieckie są już na obrzeżach Pragi, KG AK podjęła decyzję (zaaprobowaną przez delegata rządu) o rozpoczęciu walki. Siły AK liczyły łącznie ok. 50 tys. żołnierzy, dysponujących 6 tys. sztuk broni palnej, 45 tys. granatów i zapasem amunicji na 2–3 dni walki. Jednostki innych organizacji (AL, PAL, KB, NSZ) grupowały ok. 2,5 tys. żołnierzy. Garnizon niemiecki dysponował około 16 tys. dobrze uzbrojonych żołnierzy i policjantów, ponadto w mieście znajdowały się liczne pododdziały jednostek kierowanych na front. Niemcy spodziewali się wybuchu powstania od dawna, od wiosny 1944 umacniali obiekty zajmowane w mieście.
Prowadzona w pośpiechu i półjawnie mobilizacja sił powstańczych sprawiła, że rozkaz nie dotarł na czas do części dowódców i oddziałów, a w wielu rejonach miasta doszło do potyczek przed godziną „W”, co zaalarmowało siły niemieckie (odpadł największy atut sił powstańczych — zaskoczenie). Rebelię rozpoczęło ok. 23 tys. żołnierzy (tylko 10% uzbrojonych) ogólnym szturmem na rozrzucone po całym mieście niemieckie punkty oporu. Powstańcy nie zdobyli większości atakowanych obiektów.
4 VIII KG AK z powodu braku amunicji zabroniła podejmowania działań ofensywnych. Dowództwo AK zdawało sobie sprawę, że samodzielne opanowanie miasta będzie bardzo trudne, liczono jednak na wsparcie w zaopatrzeniu z Zachodu oraz bezpośrednią pomoc Armii Czerwonej. Zabiegi u aliantów o wsparcie akcji w Warszawie trwały od 26 VII. Od 3 VIII premier rządu RP na uchodźstwie bez rezultatu prosił Stalina o pomoc militarną dla powstania. Samoloty alianckie dokonywały zrzutów broni, amunicji i żywności. Łącznie z Włoch wystartowało 199 samolotów (94 z polskimi załogami), które przewiozły 233 ton zaopatrzenia (zaledwie 47 ton odebrali powstańcy). Sowieci nie wyrazili zgody na wahadłowy lot zaopatrzeniowy dla Warszawy bombowców amerykańskich i angielskich połączony z lądowaniem na lotnisku koło Połtawy;
Już 10 IX dowództwo powstania podjęło rozmowy kapitulacyjne, przerwane po zapowiedzi sowieckiego natarcia na Pragę. Pomiędzy 16 a 21 IX oddziały 2. dywizji piechoty WP sforsowały Wisłę, utworzyły przyczółki na Żoliborzu, Powiślu, Czerniakowie i nawiązały współdziałanie z siłami powstańczymi, lecz nie zdołały odeprzeć niemieckiego przeciwuderzenia – większość żołnierzy poległa lub została zamordowana; 13 IX zrzuty dla powstańców rozpoczęło lotnictwo sowieckie. 27 IX skapitulował Mokotów, dwa dni później Żoliborz, a 2 X poddało się Śródmieście
Niemcy zapewnili powstańcom prawa kombatanckie. 165 tys. cywili wywieziono na przymusowe roboty do Rzeszy, a około 350 tys. na osiedlenie na terenie Generalnego Gubernatorstwa, część młodzieży i powstańców trafiło do obozów pracy oraz obozów koncentracyjnych.
Dyskusje i polemiki wokół powstania sprowadzają się do poszukiwania odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania: czy ta kolosalna danina krwi Polaków była nie do uniknięcia i czy poszła całkowicie na marne, czy też przyniosła jakieś korzyści.
Rocznica Powstania będzie symbolicznie uczczona w miastach regionu radomskiego. Wojewoda Mazowiecki Konstanty Radziwiłł zwrócił się do starostów i prezydentów miast na prawach powiatu o uruchomienie 1 sierpnia o godz. 17.00 syren alarmowych na administrowanym przez nich obszarze. O takiej formie nawiązania do godziny wybuchu Powstania Warszawskiego już w zeszłym tygodniu informował Urząd Miejski w Radomiu (link).
(TO-RT)
Źródła: J. Ciechanowski “Powstanie warszawskie”, N. Davies “Powstanie’ 44”, P. Zychowicz “Obłęd’44”, J. Zawodny “Powstanie warszawskie w walce i dyplomacji”, www.gov.pl/web/uw-mazowiecki.
