Przez powiat kozienicki biegł szlak bojowy legionistów Józefa Piłsudskiego.
Bitwa pod wsiami Laski i Anielin (gmina Garbatka-Letnisko) rozpoczęła się w nocy z 21 na 22 października 1914 r. działaniami zwiadowczymi I Brygady Legionów Polskich. Niebawem dowództwo austriackiego korpusu wydało tej jednostce rozkaz bezpośredniego włączenia się do walki. Doszło do starcia z rosyjskim 10 Pułku Strzelców. Potyczki z udziałem karabinów maszynowych i artylerii trwały także 23 i 24 października. W końcu natarcie austro-węgierskie – okupione dużymi stratami – załamało się, lecz Polacy nie opuściły zdobytych pozycji. Dopiero nocą z 26 na 27 października, chcąc uniknąć okrążenia, wycofali się z placu boju.
Tak owe dni opisała na kartach „Pamiętnika legionistki” sanitariuszka, Ludmiła Modzelewska:
„Podczas oświetlenia pola przez reflektor rosyjski zobaczyłam dużą płaszczyznę pola i biegnące po niej cienie żołnierzy, ale to tylko przez ułamek sekundy, bo otoczyła mnie ciemność. (…) Głuchy jęk rannych płynie poprzez huki pocisków armatnich i szrapneli. Przytłumiony jęk, jakby płacz ludzki płynie wokół mojej głowy. Dziwna woń krwi ludzkiej wionęła w moją twarz. (…) Reflektor (…) Co za widok – leżą ciała świeżo poległych i ciężko rannych tuż u moich stóp. Nie rozróżniam, czy to żołnierze austriaccy, pruscy, czy nasi strzelcy. Nie słyszę ich głosu, choć przez sekundę widzę usta otwierające się jakby do krzyku. Widzę czołgające się ciała, a nie widzę naszych żołnierzy przebiegających to pole. Reflektor niknie. Ciemność. (…)”
Na terenie Lasów Państwowych Nadleśnictwa Zwoleń znajduje się cmentarz poległych w walkach pod Laskami i Anielinem. Spoczęli tam zarówno legioniści I Brygady Legionów Polskich, żołnierze armii rosyjskiej oraz oddziałów austro-węgierskich.
W 1933 r. szczątki legionistów ekshumowano przenosząc do Żytkowic, gdzie wzniesiono – z inicjatywy Państwowej Wytwórni Prochu w Pionkach – mauzoleum. Na głównej tablicy cokoła widnieje inskrypcja: „Tu śpią snem wiecznym żołnierze I-szej Brygady Legionów polegli w walce o niepodległość Polski pod Anielinem i Laskami. 22 X – 26 X 1914 roku. Obywatele wolnej Rzeczypospolitej”, a na pozostałych trzech tablicach wyryto nazwiska i pseudonimy zabitych. W latach osiemdziesiątych XX wieku pod pomnikiem odbywały się nieoficjalne obchody świąt 3 maja i 11 listopada, a dekadą później odtworzono na nim orły legionowe.
Walki pod Laskami i Anielinem upamiętniono też na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.
(TO-RT)
Źródła: zwolen.radom.lasy.gov.pl i Instytut Pamięci Narodowej Delegatura w Radomiu/FB
